Het was september 2021 toen Nederland een nieuw woord leerde kennen: het coronatoegangsbewijs. Wie een café, restaurant of museum wilde bezoeken, moest voortaan kunnen aantonen gevaccineerd te zijn, negatief getest of recent hersteld van het virus. De meeste mensen regelden dat via de CoronaCheck-app. Voor wie dat niet wilde of kon, sloten de deuren van het publieke leven zich.
Ruim drie jaar later klinkt de echo van die maatregel nog altijd door — niet in de horeca, maar in de vaccinatiecijfers. Medewerkers van de GGD’s in Amsterdam en Utrecht en een onderzoeker van TNO zeggen tegen NRC dat het wantrouwen dat de coronapas zaaide, nog steeds zichtbaar is in de bereidheid van Nederlanders om zich en hun kinderen te laten vaccineren.
Een stempel opgedrukt
„Het concept was ineens: je hebt alleen toegang tot iets op basis van je status”, zegt Putri Hintaran, arts infectieziektebestrijding bij de GGD regio Utrecht. „Mensen die zich niet lieten vaccineren voelden zich daardoor echt uit de maatschappij gedrukt. Je krijgt een stempel opgedrukt.”
Die ervaring was niet marginaal. Uit onderzoek van EenVandaag onder het eigen opiniepanel bleek destijds dat slechts 3 procent van de niet-gevaccineerden de invoering van de coronapas steunde. De weerstand was breed en diep. Brancheclub Koninklijk Horeca Nederland keerde zich ertegen. De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema zei de naleving alleen „bij excessen” te zullen handhaven. Staatssecretaris Mona Keijzer werd in september 2021 door premier Mark Rutte uit het kabinet gezet vanwege haar publieke kritiek op de maatregel.
De pas gold van september 2021 tot eind februari 2022. Kort maar ingrijpend.
Vaccinatiegraad zakt onder de grens
Hintaran deed vanaf 2024 samen met een collega onderzoek naar de dalende vaccinatiegraad in de regio Utrecht. Het rapport dat zij vorig najaar publiceerden, wees op toegenomen wantrouwen jegens de overheid als een van de voornaamste oorzaken. Opvallend was dat in gesprekken met ouders die hun kinderen niet laten vaccineren tegen ziektes als mazelen of polio, het onderwerp corona telkens terugkwam. „Het viel me op dat dat elke keer benoemd werd”, zegt Hintaran. „Blijkbaar speelt dat nog altijd een rol bij vaccinaties voor kinderen.”
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) bevestigt het bredere patroon. In een rapport dat afgelopen week verscheen, schrijft het instituut dat het „zeer waarschijnlijk” is dat de vaccinatiegraad in Nederland voor de meeste vaccinaties inmiddels onder de 90 procent ligt — de drempelwaarde die nodig is voor groepsimmuniteit. Het RIVM vermoedt een „aanhoudend negatief effect van de COVID-19-pandemie op de vaccinatiebeslissingen van ouders.” Vorig jaar vonden in verschillende regio’s al uitbraken van mazelen plaats.
„We zien overal in de regio en onder alle lagen van de bevolking minder vaccinatiebereidheid”, zegt Hintaran. De weerstand strekt zich uit van mensen met een migratieachtergrond tot bevindelijk gereformeerden en hoogopgeleide ouders met een zogeheten natuurlijke kijk op opvoeden.
Amsterdam: van corona geleerd
De GGD Amsterdam herkent het patroon. Twee medewerkers die op anonieme basis spraken — hun namen en functies zijn bekend bij de redactie van NRC — zijn helder over de rol van de coronapas. „Dat zo’n check verplicht werd gesteld, heeft bijgedragen aan het wantrouwen. Je kon geen kant op als je het niet deed, daar kwam het op neer.” Zij wijzen erop dat het vertrouwen in de overheid al voor de pandemie aan het eroderen was en de vaccinatiegraad bij kinderen al daalde. „Corona heeft er vervolgens voor gezorgd dat veel meer mensen veel kritischer tegenover vaccinaties kwamen te staan.”
De hoofdstedelijke GGD richtte al tijdens de pandemie een zogeheten gedragswerkplaats in om de neerwaartse trend te keren. Daarin onderzoeken medewerkers wat mensen drijft om vaccinaties te weigeren, waarna de aanpak wordt aangepast. Laagdrempelig werken, contact onderhouden met sleutelfiguren uit de doelgroep en maatwerk bieden: dat zijn de lessen die Amsterdam trok. Inmiddels daalt de vaccinatiegraad in de stad niet verder, aldus de GGD.
Of die bevindingen ook voor de rest van Nederland gelden, is onbekend. Koepelorganisatie GGD GHOR Nederland laat weten dat daar geen landelijk onderzoek naar is gedaan.
Ouders werden kritischer
TNO publiceerde eerder dit jaar een kwalitatief onderzoek naar de dalende vaccinatiegraad bij kinderen onder de twee jaar. Onderzoekers spraken met zorgprofessionals en ouders die twijfels hadden over kindervaccinaties. Ook in dat onderzoek wees corona als belangrijke oorzaak naar voren. „Door de coronapandemie werden ouders kritischer en ervoeren zij meer wantrouwen en weerstand ten aanzien van kindvaccinaties”, schreven de onderzoekers in het Tijdschrift voor Jeugdgezondheidszorg.
Hoofdonderzoeker Claudia Vrijhof legt uit dat een deel van de ouders sceptischer werd door de snelheid waarmee de coronavaccins werden ontwikkeld en door het feit dat die vaccins geen volledige bescherming boden tegen besmetting. Maar ook het coronatoegangsbewijs speelde een rol. „Mensen hebben dat als druk ervaren om zich te laten vaccineren, omdat ze anders niet meer bij bepaalde evenementen aanwezig konden zijn”, zegt Vrijhof. „Door dat soort maatregelen lijkt bij sommige ouders de weerstand gegroeid. Dat kan als een olievlek werken — dat mensen zeggen: dan doe ik wat vaccineren betreft helemaal niks meer.”
Deze week staat het coronatoegangsbewijs centraal in de parlementaire enquête Corona. Voormalig staatssecretaris Mona Keijzer en oud-minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge worden verhoord. De vraag die boven de verhoren hangt, is niet alleen hoe de maatregel destijds werd ingevoerd — maar ook wat de prijs was die er later voor betaald werd.