Midden in het toeristische hoogseizoen is een ongebruikelijke diplomatieke ruzie ontstaan tussen twee van Europa’s grootste vakantielanden. Spanje kondigde aan vanaf deze zaterdag gedurende een maand extra controles in te voeren op reizigers die per vliegtuig of schip het land binnenkomen — een directe reactie op gelijkaardige Italiaanse maatregelen die gelden voor wie vanuit Spanje naar Italië reist. Wat begon als een beheersbare grenskwestie, is uitgegroeid tot een symbolisch treffen tussen twee Europese regeringsleiders met tegengestelde politieke visies.
De aanleiding ligt in de gebeurtenissen van eind juli, toen zo’n 72.000 voornamelijk Marokkaanse migranten naar Ceuta zwommen, de Spaanse exclave in het noorden van Marokko. Italië reageerde met grenscontroles, officieel gemotiveerd door geruchten op sociale media over een nieuwe massale migratiestroom. Die geruchten circuleerden ook in de Italiaanse pers, maar de feitelijke onderbouwing bleef dun. Er zijn geen aanwijzingen dat migranten sindsdien via Ceuta het Europese vasteland hebben bereikt. De migranten die naar Ceuta zwommen, keerden grotendeels terug naar Marokko, en wie vanuit de exclave naar het Spaanse vasteland wil reizen, heeft geldige reisdocumenten nodig — iets waarop Madrid naar eigen zeggen al extra controleert.
Spanje vroeg Rome dan ook formeel om de grenscontroles in te trekken, als onzinnig en onterecht. Italiaans minister van Buitenlandse Zaken Antonio Tajani, van het rechts-liberale Forza Italia, stond aanvankelijk open voor dat verzoek. Hij botste echter op zijn collega Matteo Piantedosi van Binnenlandse Zaken, een bekend hardliner op het dossier migratie, en bovenal op premier Giorgia Meloni zelf. Die had er weinig trek in haar Spaanse tegenhanger een politieke gunst te verlenen. Reisorganisaties en cruisemaatschappijen, die al flink klaagden over de vertragingen en extra rompslomp, werden vooralsnog niet gehoord.
De kern van het conflict is niet technisch maar politiek. Pedro Sánchez geldt in Europa als het gezicht van progressief links en wordt geassocieerd met een ruimhartig migratiebeleid, terwijl Meloni het boegbeeld is van de Europese rechterzijde en van wie strengere regels bepleit. Die tegenstelling kleurt elk detail van de huidige rel. Meloni was een van de initiatiefnemers van een brief die door 22 Europese leiders werd ondertekend en scherpe kritiek uitte op Sánchez’ beslissing om via een bijzondere regularisatieprocedure naar schatting een half miljoen migranten een legale status te geven. Inmiddels hebben zich al tweemaal zoveel migranten voor die procedure aangemeld als voorzien, wat de critici extra munitie geeft.
Toch is het beeld van Meloni als onverzettelijke migratiestrateeg genuanceerder dan haar retoriek doet vermoeden. Italiaanse migratie-experts wijzen op een opvallende kloof tussen haar internationale positionering en het binnenlandse beleid. Matteo Villa van het Milanese instituut ISPI, een gerespecteerde denktank voor internationale politiek, omschreef de houding van de Italiaanse regering tegenover de Financial Times als hypocriet: “Wij doen hetzelfde, maar op een iets andere manier.” Italië heeft een vergrijzende bevolking, jonge Italianen trekken weg, en sectoren als landbouw, horeca en zorg zijn sterk afhankelijk van buitenlandse arbeidskrachten. Uitgerekend de regering-Meloni keurde jaarlijkse quota goed die Italiaanse werkgevers tussen 2023 en 2028 in staat stellen voor bijna een miljoen buitenlanders een werkvergunning aan te vragen.
De Spaanse reactie laat zich inmiddels ook niet meer beperken tot diplomatieke kanalen. Minister Sira Rego, verantwoordelijk voor Jeugd en Kinderen, sprak vanuit Ceuta — waar ze de opvang van niet-begeleide minderjarige migranten voorbereidt — haar oordeel uit over de Italiaanse maatregelen: “belachelijk en onverantwoordelijk.” Ze voegde daaraan toe dat Meloni een agenda importeert die Europa van binnenuit verzwakt, en dat de Italiaanse premier meer bezig lijkt met een nieuwe foto naast Donald Trump dan met het verdedigen van Europese belangen. Het zijn scherpe woorden, maar ze illustreren hoe snel een beheersbare grenskwestie kan ontsporen wanneer ideologie de boventoon voert over pragmatiek.
De vraag die overblijft, is of beide regeringen bereid zijn de escalatie te stoppen voordat de schade aan toerisme en diplomatieke verhoudingen verder oploopt. Binnen de Italiaanse coalitie zijn niet alle stemmen even enthousiast over de koers die Meloni inslaat, maar vooralsnog bindt niemand in. Ondertussen betalen toeristen, reisorganisaties en de migranten zelf de prijs van een ruzie die meer over electorale profilering gaat dan over een werkelijk meningsverschil over hoe Europa zijn buitengrenzen moet bewaken.