Een begroting als overlevingsstrategie
Het minderheidskabinet-Jetten presenteert op Prinsjesdag een Miljoenennota die in de eerste plaats een politiek instrument is. Door de scherpste bezuinigingen te verzachten, uit te stellen of gedeeltelijk te schrappen, probeert het kabinet voldoende steun van oppositiepartijen te winnen om zijn plannen voor 2027 door de Tweede Kamer te loodsen. De stukken, die NRC al voor de officiële presentatie kon inzien, laten zien dat premier Rob Jetten (D66) en minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) bewust ruimte inbouwen voor verdere onderhandelingen.
De grote lijnen van het defensiebeleid blijven intact. De forse investering van 19,3 miljard euro in de krijgsmacht over de komende jaren staat niet ter discussie. Maar hoe die rekening wordt betaald, blijft voorlopig onduidelijk. Op dat gevoelige punt trappen Jetten en Heinen het blikje minstens een jaar voor zich uit.
Bezuinigingen verzacht, belastingen bijgesteld
De maatregelen die het zwaarst zouden drukken op zorgbehoevenden, werklozen en toekomstige gepensioneerden worden deels teruggedraaid en voor het overige met een jaar uitgesteld. De geplande versnelde verhoging van de AOW-leeftijd gaat niet door. Overige bezuinigingen op het sociale vangnet krijgen een jaar respijt. Daarmee koopt het kabinet niet alleen politieke goodwill, maar ook tijd om alsnog met vakbonden en werkgevers te onderhandelen — gesprekken die tot nu toe niet van de grond kwamen omdat de bonden weinig toenadering van het kabinet ervoeren.
Ook de zogeheten vrijheidsbijdrage — een verhoging van de inkomstenbelasting bedoeld om de defensie-uitgaven te financieren — wordt bijgesteld. De belastingverhoging zelf blijft bestaan, maar Heinen compenseert die gedeeltelijk door de arbeidskorting te verhogen. Het Centraal Planbureau (CPB) berekende in augustus dat het besteedbare inkomen van huishoudens door de kabinetsplannen gemiddeld licht zou dalen. Na de aanpassing blijft er nog altijd een klein min over: niet langer 0,3 procentpunt, maar 0,1. Het CPB achtte de oorspronkelijke last draagbaar, maar politiek zijn minnetjes moeilijk verkoopbaar.
Begroting binnen Brusselse norm, maar keuzes nodig
Het begrotingstekort komt uit op 2,9 procent van het bruto binnenlands product, net binnen de Europese grens van 3 procent. Om die marge te handhaven zijn elders in de begroting aanvullende bezuinigingen en lastenverhogingen noodzakelijk. Het kabinet wil geld ophalen via een reeks maatregelen:
Deze maatregelen zijn minder politiek beladen dan de controversiële hervormingen in de sociale zekerheid, maar zullen desondanks weerstand oproepen, zowel in de oppositie als bij belangengroepen.
Box 3 blijft onopgelost
Een van de hardnekkigste dossiers is de vermogensbelasting in Box 3 van de inkomstenbelasting. De coalitieruzie van augustus — die het kabinet meerdere deadlines deed missen — draaide voor een groot deel om dit onderwerp. In de Eerste Kamer ligt een wetsvoorstel, maar dat kan vooralsnog niet op een meerderheid rekenen. De drie coalitiepartijen konden onderling geen overeenstemming vinden over een alternatief. In een begeleidende brief bij de Prinsjesdagstukken schrijft Heinen dat het kabinet uiterlijk binnen een half jaar een keuze wil hebben gemaakt. Een concrete oplossing ontbreekt dus nog.
Een brief aan de oppositie
Heinen beseft dat de Miljoenennota slechts een beginpunt is. In zijn begeleidende brief omschrijft hij de begroting uitdrukkelijk als een eerste stap naar bredere akkoorden — met de oppositie én met de sociale partners. Hij prijst de oppositiepartijen die in augustus bereid waren met het kabinet in gesprek te gaan en benadrukt dat samenwerking onmisbaar is. “Alle constructieve krachten, zowel in de politiek als in de polder, hebben de gedeelde verantwoordelijkheid het land vooruit te helpen,” schrijft de minister.
Om die samenwerking te bevorderen, heeft het kabinet alvast enkele wensen van de oppositie in de begroting verwerkt. De gedeeltelijke terugdraaiing van de bezuinigingen op de sociale zekerheid is bedoeld als tegemoetkoming aan Pro, de grootste oppositiepartij. Daarnaast start het kabinet een inhaalcampagne voor gordelroosvaccinatie, een wens van 50Plus, dat twee zetels bezet in de Tweede Kamer.
Oppositie blijft sceptisch
De oppositie reageert vooralsnog niet enthousiast. Toen grote delen van de plannen in de weken voor Prinsjesdag uitlekten, lieten meerdere partijen zich kritisch uit. Joost Eerdmans van JA21 zei zich “gepiepeld” te voelen. Jesse Klaver van Pro vond dat te veel bezuinigingen op de sociale zekerheid overeind bleven. De oppositie lijkt de Miljoenennota vooral als een nieuw vertrekpunt te beschouwen voor verdere onderhandelingen, niet als een eindpunt.
De komende weken worden bepalend. Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen debatteert de Tweede Kamer over de plannen voor 2027, maar de echte deadline ligt later: pas vanaf half november stemt de Kamer over de begroting. Tot die tijd heeft het kabinet nog ruimte om te manoeuvreren — en heeft de oppositie nog alle gelegenheid om haar prijs te bepalen.