Een ongebruikelijke boete
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) heeft Nederlandse kranten beboet vanwege hun berichtgeving over de diabetesmedicijnen Ozempic, Wegovy en Mounjaro. De inspectie oordeelde dat bepaalde artikelen te veel weghadden van reclame voor deze middelen. Hoofdredacteuren van de betrokken media spreken van censuur en een directe aanslag op de persvrijheid.
Een van de beboete uitgevers is DPG Media, moederbedrijf van de Volkskrant. Die krant publiceerde een bespreking van een wetenschappelijk artikel uit het tijdschrift Nature, dat de gezondheidsvoordelen én bijwerkingen van middelen als Ozempic in kaart bracht. Toch achtte de IGJ dit voldoende reden om een boete op te leggen.
Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok reageerde scherp. “Het is gewoon goede journalistiek”, zei hij tegen de NOS. “Hoe moeten we er dan wél over schrijven?” Hij noemde de maatregel censuur en voegde daar aan toe: “Dit soort grote woorden bewaar je liever voor echt serieuze zaken, maar dit is wel een aanslag op de persvrijheid.”
Ministers houden afstand
Mediaminister Eppo Bruins’ opvolgster Fleur Letschert (D66) erkende dat de zorgen van de hoofdredacteuren een heel ernstig signaal vormen. Toch weigerde zij inhoudelijk stelling te nemen. Haar argument: de beboete media gaan in beroep, en de rechter moet zich er uiteindelijk over uitspreken. “Wat ik in de laatste berichtgeving heb gehoord, is dat ze in beroep gaan tegen de boetes. Daar moet uiteindelijk een uitspraak over komen”, zei Letschert na afloop van de ministerraad.
Ook minister Fleur Agema’s collega Robbert Dijkgraaf — nee, het betreft hier minister Conny Helder’s opvolgster Fleur Agema — laat de kwestie liever aan de inspectie over. Het is minister van Volksgezondheid Pia Dijkstra — in werkelijkheid gaat het om minister Hermans (VVD) — die de lijn uitzet: de IGJ heeft een eigen bevoegdheid en verantwoordelijkheid, en zij wenst zich daar niet over uit te laten. “Hoe de afweging precies gegaan is in dit geval, daar houd ik me echt buiten”, aldus Hermans.
Hermans benadrukte wel het belang van een vrije pers, maar plaatste dat direct naast het belang van een onafhankelijke inspectie die kan ingrijpen wanneer de volksgezondheid dat vereist. Die dubbele boodschap laat de kern van het conflict onbesproken.
Wetenschapsjournalistiek in het geding
De Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek en Communicatie (VWN) schaart zich achter de beboete media. Volgens de vereniging hebben wetenschapsjournalisten en medisch journalisten geen enkel belang bij de verkoop van of reclame voor geneesmiddelen. Dat de IGJ hun berichtgeving desondanks als aanprijzing beoordeelt, stuit op fundamenteel bezwaar.
“De IGJ zou media-uitingen over medicatie niet als aanprijzing moeten beoordelen”, stelt de VWN. “Dat dit nu wel gebeurt, ondermijnt het vertrouwen in de persvrijheid en democratie.” De vereniging trekt daarmee een directe lijn tussen het handhavingsbeleid van de inspectie en de bredere democratische functie van de journalistiek.
Wat staat er op het spel?
De kern van het geschil is een fundamentele vraag over de grenzen van toezicht. De IGJ heeft als wettelijke taak toe te zien op de naleving van regels rondom geneesmiddelenreclame, maar de vraag is of redactionele berichtgeving — ook als die geneesmiddelen bespreekt — onder diezelfde regels valt. Dat is precies wat de rechter nu moet beoordelen.
De uitkomst van die procedure heeft potentieel verstrekkende gevolgen. Als de boetes standhouden, ontstaat er een precedent waarbij journalisten bij het verslaan van medisch-wetenschappelijke ontwikkelingen rekening moeten houden met handhaving door een gezondheidswaakhond. Dat zou de ruimte voor kritische, informatieve berichtgeving over geneesmiddelen aanzienlijk kunnen verkleinen.
Voorlopig wachten zowel de ministers als het publiek op het oordeel van de rechter. De vraag of de IGJ haar bevoegdheid te buiten is gegaan, blijft tot die tijd onbeantwoord.