Vier op de tien leerlingen dreigt laaggeletterd van school te komen
Uit het recentste PISA-onderzoek blijkt dat vier op de tien Nederlandse vijftienjarigen het risico lopen laaggeletterd van school te komen. De leesvaardigheid daalt al sinds 2012. Subsidieprogramma’s om het tij te keren hebben vooralsnog geen zichtbaar effect. Toch is er geen gebrek aan kennis over effectief leesonderwijs — het probleem is dat die kennis de klas nog onvoldoende bereikt.
De kern van het probleem is een slingerbeweging. Jarenlang lag de nadruk eenzijdig op leesstrategieën. Nu slaan sommige scholen door naar de andere kant en gooien alle lesmethodes overboord. “Ik hoop dat die slinger weer een beetje in het midden landt”, zegt Bogaerds.
Waarom strategieën alleen niet volstaan
De focus op leesstrategieën ontstond uit legitiem onderzoek. Sterke lezers blijken strategischer met teksten om te gaan dan zwakkere lezers. De redenering dat zwakke lezers beter worden door die strategieën aan te leren, was op zichzelf niet verkeerd. Maar het onderwijs sloeg door.
Swart illustreert het kernprobleem helder: “Als je mij een hypotheekakte geeft, begrijp ik daar weinig van. Maar een verslag van een waterpolowedstrijd lees ik probleemloos, omdat ik die sport zelf beoefen en de terminologie ken.” Begrip begint bij kennis. Leesstrategieën zijn een hulpmiddel, geen fundament.
Bogaerds zag tijdens haar onderzoek dat veel leerkrachten zelf twijfelden aan hun aanpak, maar toch zelden afweken van de methode. Ze wilden leerlingen voorbereiden op toetsen en waren bang iets verkeerd te doen. Gedrild in één mal, zo omschrijft ze het resultaat voor leerlingen.
Wat goed leesonderwijs wel doet
Op scholen waar het beter gaat, wordt lezen zelden als losstaand vak behandeld. Complexe teksten worden niet vermeden, maar samen gelezen en uitgeplozen. Leerlingen schrijven over wat ze lezen, praten erover en leren teksten kritisch te beoordelen. Bogaerds: “Eigenlijk precies die vaardigheden die bij PISA worden getest.”
Dit schooljaar zijn nieuwe kerndoelen voor Nederlands ingevoerd, van de kleuterklas tot en met de onderbouw van de middelbare school. Swart verwacht dat die doelen scholen helpen het taalonderwijs samenhangender aan te bieden. Maar een methode die voor elke school werkt, bestaat niet. Nederland kent verschillende schooltypen met verschillende onderwijsfilosofieën — en dat vraagt om maatwerk.
Een cultuuromslag kost tijd
Veel scholen weten dat er iets moet veranderen, maar zijn volgens Swart handelingsverlegen. Ze zoeken één perfecte methode. Die bestaat niet. Wat wel bestaat, is een gedeelde verantwoordelijkheid binnen het lerarenteam.
Een natuurkundedocent moet leerlingen kunnen uitleggen hoe ze een natuurkundetekst aanpakken als ze de draad kwijtraken. Een geschiedenisdocent kan leerlingen leren kijken naar de betrouwbaarheid van bronnen en de perspectieven van auteurs. Docenten Nederlands kunnen daarin een ondersteunende rol spelen.
Swart is nuchter over de tijdlijn: “Je kunt niet verwachten dat zo’n structurele samenwerking er van het ene op het andere moment is. Dat vraagt een cultuuromslag op scholen.” Verbetering is mogelijk. Maar wie snelle resultaten verwacht, begrijpt de schaal van de opgave niet.